Witamy w Białymstoku.

Zapraszamy do miasta, które od wieków gościnnie przyjmuje różne kultury i narodowości. Tutaj obok siebie żyli Polacy, Żydzi, Niemcy, Rosjanie, Białorusini, Litwini, Ukraińcy, Tatarzy i Romowie. Tu od wieków spotykał się wschód z zachodem, a kościoły do dziś sąsiadują z cerkwiami i dawnymi synagogami.

Żywa do dziś wielokulturowość miasta zainspirowała żyjącego w nim niegdyś Ludwika Zamenhofa do stworzenia uniwersalnego języka esperanto.

Zapraszamy Państwa na spacer Szlakiem esperanto i wielu kultur! Do miejsc związanych z Zamenhofem i tych ukazujących barwną, wielokulturową i wieloreligijną mozaikę Białegostoku.

Poszczególne atrakcje na szlaku znajdują się w zasięgu pięciominutowego spaceru. Całość trasy zajmie około 2 godzin. Szlak uchyli tylko rąbka atrakcyjności wielokulturowego miasta. Poza atrakcjami na trasie warto poznać dziedzictwo pofabrykanckie Białegostoku, bogatą architekturę Zespołu Pałacowego Branickich, porywające kształtami i wielkością kościoły i cerkwie, w tym największą cerkiew w Polsce. Odkryj miasto wielu religii, kultur i wspaniałych ludzi!

Spacery Szlakiem esperanto i wielu kultur

Spacer półgodzinny

Możesz przeznaczyć na zwiedzanie Białegostoku tylko 30 minut? Nic nie szkodzi. Zapraszamy na krótką wycieczkę, która przybliży ducha wielokulturowego miasta, gdzie przyszedł na świat twórca esperanto – uniwersalnego języka porozumienia. Poszczególne atrakcje zlokalizowane są obok siebie w ścisłym centrum miasta.

Podczas spaceru zobaczysz:

• Imponującą katedrę, składającą się ze Starego Kościoła Farnego i Bazyliki Mniejszej, która w rzeczywistości jest od niego większa.
• Miejsce, w którym stał dom rodzinny Ludwika Zamenhofa.
• Ulicę, którą spacerował młody Ludwik i popiersie twórcy esperanto.
• Główną cerkiew Białegostoku – sobór św. Mikołaja.
• Miejsce, gdzie stała Wielka Synagoga – największa bożnica przedwojennego Białegostoku.

Spacer godzinny

Najlepszy sposób na spędzenie godziny z atrakcjami miasta. W tym czasie można złapać białostockiego bakcyla. Poznać miejsca związane z barwną przeszłością wielokulturowego miasta, biografią Ludwika Zamenhofa oraz postacią jego kontynuatora Jakuba Szapiro. Frajda dla tropiących ślady wielokulturowości oraz przyjaciół języka esperanto.

Podczas spaceru zobaczysz:

• Główną cerkiew Białegostoku – sobór św. Mikołaja.
• Dom rodzinny Jakuba Szapiro.
• Pałacyk rodziny białostockich fabrykantów Nowików.
• Pomnik L. Zamenhofa i ulicę którą chadzał, miejsce, w którym przyszedł na świat twórca esperanto, białostocką katedrę – Farę.
• Pałacyk Gościnny – pamiętający czasy Hetmana Branickiego.
• Szkołę, w której uczył się L. Zamenhof oraz Centrum jego imienia.

Spacer dwugodzinny

Dwugodzinna podróż miedzy różnymi kulturami i czasami to doskonały pomysł na spędzenie popołudnia w Białymstoku. To również sposób na poznanie miejsc, których już nie ma. Poczucie ich rytmu, zapachu, klimatu. To również klucz do zrozumienia tego fascynującego miasta. Miasta, w którym obok katolików żyli Żydzi, a dziś żyją prawosławni. Miasta, w którym fabrykanci zatrudniali tysiące robotników produkujących sukno dla Imperium Rosyjskiego i Drugiej RP. Miasta, które zainspirowało Ludwika Zamenhofa, do stworzenia uniwersalnego języka – esperanto.

Podczas spaceru zobaczysz:

• Pomnik twórcy esperanto i ulicę, którą zwykł chodzić do domu.
• Miejsce urodzenia Ludwika Zamenhofa.
• Białostocką katedrę, składającą się ze Starego Kościoła Farnego i Bazyliki Mniejszej, która w rzeczywistości jest od niego większa.
• Pałacyk Gościnny – pamiętający czasy Hetmana Branickiego.
• Szkołę, w której uczył się L. Zamenhof oraz Centrum jego imienia.
• Pałacyk fabrykantów białostockich Cytronów, który obecnie mieści Muzeum Historyczne.
• Miejsce, gdzie stała Wielka Synagoga – największa bożnica przedwojennego Białegostoku.
• Dawną synagogę Piaskower.
• Rynek Sienny, gdzie handlowano produktami w podlaskiej wsi.
• Dawną Szkołę hebrajską Tarbut.
• Niezwykły modernistyczny kościół Chrystusa Króla i św. Rocha.
• Pałacyk rodziny białostockich fabrykantów Nowików.
• Dom rodzinny Jakuba Szapiro.
• Główną cerkiew Białegostoku – sobór św. Mikołaja.

Atrakcje turystyczne na szlaku esperanto i wielu kultur

1. Pomnik Zamenhofa Skwer ul. Malmeda i ul. Białówny
Popiersie Zamenhofa dłuta Jana Kucza, powstało w 1973 roku. Na froncie kolumny umieszczono tekst „Ludwik Łazarz Zamenhof 1859 – 1917”, na rewersie wygrawerowano motto „Esperanto zbliża ludzi”. Miejsce ważne dla społeczności Esperantystów. Tutaj co roku, w rocznicę urodzin i śmierci Zamenhofa spotykają się dla uczczenia jego pamięci.

fot. M. Hołownia

fot. M. Hołownia

2. Miejsce urodzenia Ludwika Zamenhofa ul. Zamenhofa 26
Kiedyś ul. Zielona 6, obecnie ul. Zamenhofa 26. W tym miejscu, 15 grudnia 1859 roku urodził się Ludwik Zamenhof. Drewniany dom rodzinny Zamenhofów został zburzony w latach 30-tych XX wieku. Dziś stoi tu tablica pamiątkowa z serii „Galeria pod niebem”, na której można zobaczyć stojący tu dawniej drewniany budynek. Na ścianie bloku, który powstał w miejscu domu Zamenhofa znajduje się mural przedstawiający Ludwika Zamenhofa i m.in. Jakuba Szapiro – propagatora języka esperanto. Na budynku przy ul. Zamenhofa 26 oprócz współczesnego muralu z 2008r., autorstwa Andrzeja Muszyńskiego, znajduje się dwujęzyczna tablica z 1959 r.

3. Katedra Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny - Fara ul. Kościelna 4
Ważna ze względu na pełnioną dziś rolę bazyliki katedralnej arcybiskupa białostockiego, ale także z uwagi na historię jej powstania. Katedra składa się ze Starego Kościoła Farnego oraz Bazyliki Mniejszej, która teoretycznie – wg postanowień władz carskich z końca XIX wieku miała stać się przybudówką do Kościoła Farnego. W rzeczywistości, by „przybudówka” mogła pomieścić wszystkich wiernych jest wielokrotnie od niego większa. Do dziś zespół katedralny dominuje nad wschodnią częścią Rynku Kościuszki.

4. Pałacyk Gościnny ul. Kilińskiego 6
Barokowa rezydencja zbudowana w 1771 roku przez Hetmana Branickiego dla żony Izabeli. Tutaj nocowali także liczni goście, których zapraszał hetman Branicki, m.in. dwór króla Stanisława Augusta, cesarza Józefa II czy księcia Pawła, późniejszego cara Rosji.
Historia Pałacyku to także wytworna restauracja Renaissance w latach 1913-1918, kursy gry kinematograficznej w latach 20-tych XX wieku, kawiarnia i restauracja Savoy, a po wojnie Muzeum Ruchu Rewolucyjnego, przekształcone w Muzeum Wojska. Dzisiaj mieści się tutaj Pałac Ślubów i Urząd Stanu Cywilnego. Pałacyk pełni również reprezentacyjne funkcje, służąc Prezydentowi Miasta Białystok. Projekt Jan Sękowski.

5. Centrum im. Ludwika Zamenhofa ul. Warszawska 15
Aktualnie w budowie Centrum im. Zamenhofa będzie pełniło istotną rolę w propagowaniu idei esperanto i dzieła życia jednego z najważniejszych dla miasta mieszkańców, jakim był Ludwik Zamenhof. Otwarcie Centrum nastąpi w lipcu 2009 roku, przed Światowym Kongresem Esperanto.
W Centrum znajdziemy nowoczesne Muzeum Zamenhofa, pokazujące jak żyło się w Białymstoku za czasów twórcy esperanta. Nie zabraknie ciekawostek z życia Zamenhofa i esperanto - języka znanego dziś na całym świecie. Ponadto, Centrum będzie miejscem organizacji wydarzeń kulturalnych, wystaw fotograficznych, projekcji filmowych i spotkań esperantystów. Znajdzie się tutaj także biblioteka z książkami i czasopismami w esperanto, a także Ośrodek Badań nad problemami komunikacji językowej.

6. Dawne gimnazjum realne, w którym uczył się Ludwik Zamenhof ul. Warszawska 8
Dawne Gimnazjum Realne, obecnie VI Liceum Ogólnokształcące. Szkoła, w której uczył się Ludwik Zamenhof. Na murze budynku w 1987 roku odsłonięto pamiątkową tablicę informacyjną.

7. Pałacyk Cytronów ul. Warszawska 37
Niegdyś posiadłość białostockiego fabrykanta Szumela Cytrona, dziś siedziba Muzeum Historycznego. Warto tu zajrzeć, by zobaczyć makietę XVIII-wiecznego Białegostoku z czasów tuż po śmierci Jana Klemensa Branickiego. W Muzeum znajduje się także jedyna w Polsce kolekcja pamiątek związanych z osadnictwem tatarskim na pograniczu polsko-litewsko-białoruskim oraz liczne zbiory związane z historią Białegostoku.

8. Pomnik Wielkiej Synagogi ul. Suraska
Ważne świadectwo historii miasta. Pomnik, w dawnej dzielnicy żydowskiej – Szulhof, upamiętniający Wielką Synagogę oraz tragedię ok. 700 osób pochodzenia żydowskiego, które w dniu wkroczenia wojsk nazistowskich do Białegostoku, 27 czerwca 1941 roku, zostały w niej zamknięte i podpalone przez Niemców. Razem z synagogą spłonęła większość dzielnicy.
Pomnik w kształcie kopuły spalonej świątyni nie pozwala zapomnieć o tragedii i skłania do refleksji.

9. Synagoga Piaskower ul. Piękna 3
Swoją nazwę zawdzięcza położeniu w dawnej dzielnicy Białegostoku – Piaski. Zbudowana w 1891 roku, zdewastowana przez Niemców podczas II wojny światowej. Po wojnie mieścił się tutaj ośrodek gminy żydowskiej, później Towarzystwo Społeczno-Kulturalne Żydów w Polsce, kino, teatr i dom kultury. Budynek dawnej synagogi odremontowany po pożarze w 1989 roku jest dzisiaj m.in. siedzibą Białostockiego Towarzystwa Esperantystów i Fundacji Zamenhofa. Tutaj można kupić podręczniki do esperanto, zapisać się na kurs esperanto oraz zobaczyć wystawę poświęconą ruchowi esperanckiemu na świecie.

10. Rynek Sienny
Dawne targowisko żydowskiej dzielnicy Chanajki. Od połowy XIX wieku do 1967 roku w każdy czwartek przyjeżdżali tu wozami gospodarze z okolic Białegostoku. Można było tam zatem kupić wszystko czym wieś podlaska bogata. Później zakazano wjazdu wozów konnych i przeniesiono targowisko. Zatracił się rolniczy charakter czwartkowych targów. Dzisiaj na Rynek Sienny wraca życie. Tutaj organizowany jest Targ Smaków Podlasia, Kiermasz Wielkanocny, Jarmark Bożonarodzeniowy. Wkrótce staną drewniane kramy, które przywrócą czar dawnego białostockiego Rynku Siennego.

11. Szkoła Żydowska Tarbut ul. Lipowa 41 D
Dawna szkoła hebrajska, prowadzona przez organizację propagującą odrodzenie kultury hebrajskiej Tarbut (po hebrajsku „kultura”). Budynek wzniesiony w stylu charakterystycznym dla tzw. białostockiej szkoły muratorskiej. Styl ukształtowany wpływami pruskimi i budownictwa industrialnego z początku XIX wieku, wykorzystywał w architekturze czerwoną i żółtą cegłę. Budynek dzisiejszej Szkoły Rzemieślniczej to jeden z najlepiej zachowanych obiektów wzniesionych w stylu białostockiej szkoły muratorskiej.

12. Kościół p.w. Chrystusa Króla i św. Rocha al. Ks. A. Abramowicza 1
Świątynia jest pomnikiem wdzięczności Opatrzności Bożej za odzyskanie niepodległości w 1918 roku i ocalenie przed najazdem bolszewików. To jeden z pierwszych przykładów w Europie zastosowania architektury modernistyczno-ekspresjonistycznej w projekcie świątyni. Kościół zbudowano na planie gwiazdy, co miało symbolizować Gwiazdę Zaranną – jutrzenkę Niepodległości Polski. Kościół ma szansę zostać uznanym za Pomnik Historii. Oznacza to otoczenie go szczególną formą ochrony nadawaną przez prezydenta RP zabytkom o dużym znaczeniu dla dziedzictwa narodowego. Projekt prof. Oskar Sosnowski.

13. Pałacyk Nowika ul. Lipowa 35
Okazała siedziba jednego z wielkich rodów fabrykanckich Białegostoku. Nowikowie produkowali sukno i kapelusze. Na okazałej posesji liczącej 7 000 metrów kwadratowych przy głównej ulicy w mieście, Lipowej, Chaim Nowik wzniósł swój Pałac otaczając go okazałym ogrodem i trzema zabudowaniami gospodarczymi. Do początku II wojny światowej pałacyk należał do rodziny Nowików. We wrześniu 1939 roku zorganizowano w nim dowództwo obrony Białegostoku. Później mieścił się tu szpital wojskowy.

14. Dom rodzinny Jakuba Szapiro ul. Lipowa 31/33
Kamienica, w której przez 20 lat mieszkał Jakub Szapiro, propagator idei esperanto oraz założyciel Białostockiego Towarzystwa Esperantystów im. L. Zamenhofa. Całym sercem poświęcony idei esperanto. Organizował wiele imprez esperanckich, prowadził „zieloną” grupę teatralną, uczył esperanto w Białymstoku i okolicznych miasteczkach. W 1941 roku w Pietraszach, Szapiro został zastrzelony przez Niemców. Co roku, w rocznicę jego śmierci, przed domem Szapiro zbierają się Esperantyści, by uczcić pamięć o nim.

15. Cerkiew św. Mikołaja ul. Lipowa 15
Główna świątynia prawosławnego Białegostoku i jednocześnie siedziba prawosławnego Biskupa Diecezji Białostocko-Gdańskiej. Szczególnie atrakcyjne są wnętrza o charakterze bizantyjskim oraz polichromie. Do parafii należy również, znajdująca się nieopodal, najstarsza kaplica w mieście św. Marii Magdaleny z XVIII wieku.

Religie w Białymstoku

	Prawosławni W Białymstoku, jak w żadnym mieście w Polsce, poznać można obyczajowość prawosławną i architekturę cerkiewną. W mieście istnieje ponad 10 cerkwi. Wśród nich największa w Polsce świątynia prawosławna - cerkiew św. Ducha, okazały sobór św. Mikołaja, urocza malutka cerkiew św. Marii Magdaleny, wzorowana na konstantynopolitańskim pierwowzorze cerkiew Mądrości Bożej - Hagia Sophia. Co roku w stolicy Podlasia odbywa się wiele wydarzeń prezentujących kulturę prawosławną, a najważniejszą jest niewątpliwie „Międzynarodowy Festiwal Muzyki Cerkiewnej - „Hajnówka”.
	Żydzi Za sprawą otwartości hetmana Branickiego, od początku historii miasta, ludność żydowska znalazła tu swój dom. Do drugiej wojny światowej Żydzi w Białymstoku pracowali, modlili się i tworzyli własną kulturę. Na początku XX wieku w mieście istniało ponad 60 synagog. Czynne były żydowskie szkoły, szpitale, fabryki, sklepy, piekarnie. Słowem wszystko, czego potrzebowała kilkudziesięciotysięczna społeczność. Żydzi zamieszkiwali głównie dzielnice Chanajki i Piaski. Nie brakowało jednak wśród nich fabrykantów, bankierów, kupców i lekarzy mieszkających w pałacach i domach w najbardziej reprezentacyjnych częściach miasta. W 1931 roku według spisu powszechnego w liczącym około 100 tys. mieszkańców Białymstoku około 40 tysięcy stanowili Żydzi. Wojna diametralnie tę sytuację zmieniła.
	Muzułmanie Białostoccy muzułmanie to w znakomitej większości Tatarzy, których na Podlasie ok. 300 lat temu sprowadził Jan III Sobieski. Dzisiejsza społeczność tatarska, licząca ok. 2 tysięcy osób to doskonale zasymilowana, choć pielęgnująca swoją kulturę i religię grupa. W mieście funkcjonują dwa domy modlitwy. Trwa także budowa okazałego meczetu. Z kulturą i obyczajami islamu można zapoznać się w Białostockim Centrum Islamskim, mieszczącym się przy ul. Hetmańskiej 63.
	Katolicy Świątynie katolickie w mieście zasługują na uwagę z dwóch powodów. Są okazałe i ciekawe architektonicznie, a aż pięć z nich to sanktuaria. Mowa tu o Sanktuarium Najświętszej Maryi Panny Matki Miłosierdzia w białostockiej katedrze, Sanktuarium Miłosierdzia Bożego przy kościele p.w. Miłosierdzia Bożego – związane z błogosławionym ks. Michałem Sopoćko, Sanktuarium św. Wojciecha przy kościele p.w. św. Wojciecha, Sanktuarium św. Izydora Oracza przy kościele Ducha Świętego, Sanktuarium bł. Bolesławy Lament. Z białostockich świątyń katolickich, najciekawszą architektonicznie jest bez wątpienia Kościół Chrystusa Króla i św. Rocha. To jeden z niewielu kościołów modernistycznych w Polsce. Warto także zobaczyć najstarszy kościół w Białymstoku – Stary Kościół Farny oraz dobudowaną do niego Bazylikę Mniejszą, która w rzeczywistości jest od niego kilkakrotnie większa. Interesującą, współczesną architekturę kościelną prezentują także Kościół NMP Matki Kościoła, Kościół Matki Bożej Miłosierdzia, Kościół św. Kazimierza. W sumie w Białymstoku jest 36 parafii katolickich.

Ciekawostki

	Białys Tradycyjna białostocka bułka z cebulą pośrodku, posypaną czarnym makiem. Przed wojną najpopularniejszy specjał białostocki sprzedawany wprost z ulicy. Po wojnie, wraz z Żydami, zniknęła tradycja jego wypiekania. Znany pierwotnie pod nazwą „Bialystoker kuchen”. Nazwa „białys” powstała najprawdopodobniej w Nowym Jorku, gdzie na przełomie XIX i XX w. osiedlali się prześladowani Żydzi wyjeżdżający z Białegostoku. Tam zakładali piekarnie i sprzedawali białysy oraz charakterystyczne dla Nowego Jorku bagels. Dziś białys powraca do łask. Białostoccy piekarze zainteresowani są wskrzeszeniem tradycyjnej dla miasta buły. Już wkrótce będzie można go spróbować.
	Buza Lekko kwaskowy napój musujący o słomkowo-mlecznej barwie. Bardzo popularny w przedwojennym Białymstoku. Powstaje z fermentacji kaszy jaglanej. Sprowadzony do miasta przez Macedończyków. Nazwę zawdzięcza bąbelkom – po prostu „buzował w buzi”. Kiedyś, sprzedawana tylko na wynos w szklanych butelkach. Dzisiaj buzy można się napić w Cafe Esperanto na białostockim Rynku Kościuszki. Smak buzy bywa urozmaicany sokiem z cytryny i rodzynkami.
	Gwiazda esperanto Zielony kolor gwiazdy oznacza nadzieję. Nadzieję na wzajemne zrozumienie wszystkich narodów świata. Zrozumienie dosłowne, w sensie językowym i zrozumienie w sensie porozumienia i akceptacji. Pięć ramion gwiazdy to symbol pięciu kontynentów, zjednoczonych jedną, wspólną ideą języka międzynarodowego.
	Śledź Dlaczego śledź? My w Białymstoku tak już mamy – śledzikujemy! Wynika to z gwary białostockiej charakterystycznej dla miasta i części Podlasia. Śledzikowanie to tzw. miękka wymowa. Polega na zmiękczaniu i przeciąganiu niektórych głosek oraz podwyższaniu akcentacji, szczególnie w końcowych partiach wyrazów. Wymowa posiada przez to specyficzną melodię. To nas wyróżnia! Gwara białostocka jest elementem szerszego zjawiska, które nosi nazwę „dialektu północnokresowego”. Początki powstawania dialektu wiążą się z zawarciem Unii Lubelskiej i wzrostem znaczenia kultury polskiej na ziemiach dzisiejszej Białorusi i Litwy. Do dziś gwara obecna jest w kulturze miasta. W Radiu Białystok emitowano klasyczną sagę radiową zatytułowaną: „Na Młynowej”, według scenariusza Wiesława Janickiego. Emitowana co tydzień, od lipca 1994 roku do 31 grudnia 2006 roku, doczekała się 621 odcinków. Bohaterowie sagi – ród rodziny Tarasewiczów, posługiwali się gwarą białostocką. Jej głównym bohaterem był Czesiek Tarasewicz.

Urząd Miejski w Białymstoku
ul. Słonimska 1
15-950 Białystok
tel. (085) 869-60-00
fax. (085) 869-62-65

Strona internetowa powstała w ramach projektu „Promocja Podlasia poprzez budowę marki miasta Białegostoku – Etap I” współfinansowanego ze środków Unii Europejskiej z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach
Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podlaskiego na lata 2007 – 2013.

FUNDUSZE EUROPEJSKIE – DLA ROZWOJU WOJEWÓDZTWA PODLASKIEGO
Urząd Marszałkowski Województwa Podlaskiego – Instytucja Zarządzająca.
www.rpowp.wrotapodlasia.pl